رسالت معلم، رسالت بس عظيم، خطير و پرمسؤليت است، زيرا ملعم امانت داری است که انسان امانت اوست. معلم علمدار جبهه علم و نور در ميدان مبارزه با جهل و تاريکي است. معلم قافله سالار جبهه دفاع در برابر تهاجم فرهنگي است. معلم انسان مقدسي است که تمام وجودش، مهر، عطوفت و فداکاري است. معلم بسان چراغ روشني بخشي است که خود مي سوزد و به ديگران نور مي هد. معلم دواي همه دردها است. و بالاخر، معلم موجود فداکاري است که خود مي سود تاديگران را بسازد. از فداکاري و تحمل رنجهاي طاقت فرسا و خون دل خوردنهاي معلم است که طبيبان و انجنيرها ساخته شده و دانشمندان پا به صحنه وجود مي گذارند. نابغه ها پديد مي آيند. مخترعين، مکتشفين و متفکرين متعهد خلق مي شوند. به فرموده شهيد ثاني"قوام دين در سايه کار و کوشش معلم است"
 دردين مبين اسلام  علم، عالم و معلم از ارزش،قداست ،عظمت و احترام خاصي برخوردار است؛ درحدي که اميرالمؤمنين(ع) خود را در برابر کسي که سخن تازه اي به او بياموزد بنده او مي خواند: " من علمني حرفا فقد صيرني عبدا"
تعليم داد هرکه مرا بنده اويم  -   اين گفته  اميرعرب مرتضي بود
معلم آباد گر و آينده ساز جامعه است.
آنکه يک جامعه را شکل دهد استاد است  -  گفته هايش همگي جامعه را بنياداست
چون معلم بنهد خشت نخستين زين روي    -  گر، به  ويرانه رود، سال دگر آباد است
چونکه راهي که رود راه زر و گوهر نيست  -  بنده زيور و زر نيست، شهي آزاد است
ما ضمن ارج گذاري به مقام شامخ معلم، در نوشتار پيش رو،  بناداريم که حقوق معلمين را در برابر متعلمين، با زبان ساده، ياد آوري نمائيم تا متعلمين عزيز باشناخت آنها، به ارزش مقام و حقوق معلمين آگاه، وسپس، تکاليف و وجائب خود را در قبال آنان به نحو شايسته اداء نمايند.
امام سجاد(ع) حقوق معلم را چنين بيان مي کند:‌ " اما حق معلم بر تو اين است که او را بزرگ شمرده و جلسه درس او را محترم بداري و به درس او خوب گوش دهي و به آن کاملا توجه کني و او را ياري دهي تا آنچه را از دانش و علم نياز داري به تو بياموزد. و در اين راه عقلت را آماده و فهم وهوش و زيرکي ات را بکار گيري."
و اين نمي شود مگر اينکه لذتها راترک و خواسته ها را کوتاه سازي، و بداني آنچه از دانش به تو مي آموزد بايد رسول او باشي به نزد آنان که از دانش بي بهره و جاهلند.
"آموخته هايت را بايد خوب به ديگران انتقال دهي و هرگز در اين رسالتي که بعهده گرفته اي خيانت نورزي."
اسلام توجه خاصي به ارزش علم ، مقام عالم و منزلت معلم داده است و حقوق زيادی براي معلم در نظر گرفته است که بعضي در بيان امام سجاد(ع) و برخي ديگر در ساير کتب بصورت پراکنده ذکرشده است و حقير آنها راخدمت معلمين و متعلمين هموطن تحرير مي کنم.
1-    احترام نمودن به معلم
يکي از حقوقي که استاد و معلم برمتعلم دارد، "حق احترام معلم" است؛ معلم ازچند جهت حق دارد که مورد احترام شاگردش قرار گيرد:
از حيث معلم بودن، از حيث عالم بودن، از حيث پدر معنوي بودن و از حيث کلان و بزرگ بودن .
الف ) احترام از حيث معلم بودن
يکي از نامهاي که همواره بايد با احترام ياد شود، نام معلم است. ما هرچه داريم از معلم است، اگر موفقيتهاي بدست آوريم، اگر کساني داراي مقام ومنزلتي شده اند، ياخواهند شد، همه در سايه زحمتها و رنجهاي طاقت فرساي معلم است. البته ما تاثير عوامل ديگر مانند استعداد ذاتي افراد ، والدين، رفيق خوب، و... را در ترقي و پيشرفت انسان ناديده نمي گيريم، اما نقش و اثر گذاري مدرسه و معلم نقش کليدي است؛ لذا از نظر  اسلام، معلم از اقتدار وتکريم و احترام خاصي برخور دار است.
پيامبراکرم(ص) مي فرمايد:
"وقروا من تعلمون منه العلم"  يعني، کساني را که از او دانش مي آموزيد، احترام نماييد.
امام سجاد (ع) در اين خصوص مي فرمايد: "اما حق معلم بر تو اين استکه او را بزرگ شمرده و جلسه درس او را محترم بداري" همچنين اولين پيشواي شيعان جهان حضرت اميرالمؤمنين (ع) الگوي راستين بشريت با آن مقام والايش در برابر مقام معلم، خود را مستوجب بندگي و احترام مي داند و مي فرمايد: "هرکس به من سخن نو و نکته اي تازه بياموزد مرا بنده خود ساخته است." شهيد مطهري وقتي نام اساتيد خود را مي برد با احترام زيادي از آنها تجليل مي نمود. مثلا وقتي از استادش علامه طباطبائي ياد مي کرد، ميگفت: روحي فداه؛ يعني جانم به فداي او، امام علي(ع) مي فرمايد: "اذا جائه طالب علم و غيره فوجده في جماعة عمهم بالسلام و خصه بالتحية" 
وقتي متعلمي وارد مجلس مي شود و مي بيند استادش در ميان آن جمع وجود دارد به همه حاضران سلام کند اما براي استاد خود تحيت و احتارم خاصي قائل شود.
مرحوم سيد رضي گرد آورنده نهج البلاغه، استاد اديبي داشت که غير مسلمان بود و پس از مرگ او را در قبرستان غير مسلمانان دفن کردند. مرحوم سيد رضي هر وقت از اين قبرستان عبود مي کرد، از اسب پياده مي شد و تا آخر قبرستان پياده مي رفت وقتي علت آن را سوال کردند، گفت: "معلم من در اين قبرستان دفن شده است."
ب ) از حيث عالم بودن
واژه معلم داراي مفهوم وسيعي است که شامل معلمين ابتدائي، متوسطه، ليسه، اساتيد دانشگاه، مدرسين حوزه هاي علميه، مربيان و مبلغان دين نيز مي گردد. معلم علاوه بر شغل معلمي، از اين جهت که عالم است نيز در ايات و روايات اسلامي مورد تکريم و احترام زيادي قرار گرفته است خداوند متعال در قران کريم، جايگاه رفيع و منزلت عالي و بزرگي براي عالم عنايت فرموده است: " خداوند کساني را که ايمان آورده اند وکساني را که علم به آنان داده شده درجات عظيمي مي بخشد."
پيامبر اکرم (ص) فرمود: " فضل العالم علي غيره کفضل النبي علي امته"  يعني ، فضيلت عالم و دانشمند نسبت به ديگران همانند فضليت پيامبران نسبت به امت خودش است. از تشبيه عالم به پيامبر در اين حديث معلوم مي شود که منظور از عالم آن عالمي است که معلم هم باشد زيرا همانگونه که انبياء معلم اند و کار آنها تعليم و ساختن جامعه سالم و در نهايت رسانيدن بشر به سعادت است ؛ معلم نيز اين گونه است.
و نيز از آن حضرت نقل شده که فرمود: "اکرموا العلماء فانهم ورثه الانبياء فمن اکرمهم فقداکرم الله و رسوله" عالم و دانشمند را گرامي بداريد زيرا آنان وارثان پيامبرانند، هرکس آنان را احترام کند در واقع خدا و رسولش را احترام کرده است.
در اين زمينه احاديث فراواني از پيامبر اسلام و ائمه معصومين (ع) وجود دارد که  ما بخاطر رعايت اختصار، تنها به دو نمونه اشاره نموديم.
ج ) احترام معلم از حيث پدر معنوي
در برخي روايات اسلامي از معلم بعنوان پدر ياد شده است، زيرا پدر را به سه نوع تقسيم کرده است، در روايت معروفي آمده است که: الآباء ثلاثه: اب ولدک، و اب زوجک، و اب علمک." يعني پدران سه دسته اند: پدري که ازاو به وجود آمده اي، پدري که برايت تزويج کرده (پدر زن) و پدري که تو را تعليم داده است.
استاد و معلمي که به انسان تعليم مي دهد و آموزگاري که آموزش مي دهد، پدر انسان به حساب مي آيد بنابراين، همان حقوق را که پدر و مادر واقعي انسان دارد، معلم و مربي نيز آن حقوق را دارد. در قرآن کريم حقوق زيادي براي پدر و مادر درنظر گرفته شده مانند:
1 ) احسان به والدين  (انعام /151 و اسراء /23)
2 ) بهترين انفاق براي والدين   (بقره / 215
3 ) در مقابل والدين حتي اف نگوئيد (اسراء /23)
4 ) تواضع و فروتني نمودن (اسراء /24
5 ) با احترام کامل با آنها سخن گفتن (اسراء / 23
اکرام والدين حتي درصورت کفر آنان نيز واجب شده است؛ کفر والدين نقض بزرگي است لکن اين مساله از اکرام واحترام مادري و پدري چيزي کم نمي کند. و معلم نيز در آموزه هاي ديني ما از همان اکرام و احترام برخور دار است لکن چنانچه به مسیر نادرست آموزش دهد و متعلمين را در مسير غير ديني بکشاند، متعلمين دراينصورت نبايد از معلم اطاعت نمايد، چنانچه اطاعت مطلق از والدين نيز برفرزندان واجب است. اما اگر والدين از فرزندان را وادار کندکه براي خدا شريک قائل شوند، از آنها اطاعت نکنند.
امام علي(ع) مي فرمايد: که در هرمقام و منزلتي که باشي بايد در برابر پدر و معلمت متواضع باشي واحترام نمائي و هنگامي که پدريا معلم وارد مي شود به احترام او از جايت بلند شوي. "قم عن مجلسک لابيک و معلمک ولو کنت اميرا"
پس معلم هم پدر به حساب مي آيد چون پدر معنوي است، و حتي پدر معنوي مهمتر از پدري استکه انسان رابه دنيا آورده است، دراين خصوص به چند تا داستان کوتاه توجه کنيد.
1-    معروف است که اسکندر به استادش خيلي احترام ميگذاشت، حتي بيش از پدرش به او احترام مي کرد وقتي دليل آنرا سوال کردند، اسکندر جواب داد: " ان المعلم سبب لحياتي الباقيه ووالدي سبب لحياتي الفانيه" يعني استاد و مربي، پدر آن حيث و جهتي است که باقي مي ماند و پدر علت بقاء و حياتي است که منتهي به فنا مي شود.
2-     ابن ابي الحديد، در معرفي سيد رضي مي نويسد: شريف رضي از کسي جائزه قبول نمي کرد و حتي هداياي  پدرش رانيز نمي پذيرفت، روزي ابواسحاق طبري (فقيه مالکي که سيد رضي در نوجواني نزد او قران خوانده بود، به سيدرضي گفت: " خانه تو مناسب نيست، من خانه اي را که در منطقه کرخه بغداد واقع است  براي تو هديه مي کنم. سيد قبول نکرد و گفت: من هديه پدرم را نمي پذيرم، هديه شما را بپذيرم؟ ابو اسحاق گفت: حق من بر تو از حق پدرت بزرگتر است زيرامن معلم تو هستم. سيد رضي از استدلال او قانع شد و هديه اش را پذيرفت."
3-    حق معلم از خون پدر هم مهم تر است :  از امام حسن عسکري(ع) روايت شده که مردي قاتل پدر خود را پيش امام سجاد آورد، پس از اعتراف قاتل و صدور حکم قصاص، قاتل در خواست عفو کرد، او گفت: قاتل حقي برمن دارد ولي حق او درحدي نيست که با خون پدرم برابري کند ، مي خواهم قصاص کنم ولي چون حقي درگردن من دارد از قصاص ميگذرم و ديه مي گيرم. امام فرمود: حق او چيست؟ گفت او به من مسائل توحيد، نبوت و امامت آموخته است. امام با تعجب به او گفت: اين حق بزرگ او باخون پدرت برابري نمي کند؟! به خدا سوگند، حق او با خون همه اهل زمين- جز پيامبران و امامان- برابري مي کند."  سرانجام فرزند مقتول قاتل را عفو کرد.
د ) احترام معلم از حيث کلان بودن
معلمين عزيز همانگونه که ازحيث علمي نسبت به دانش آموزان از برجستگي و مقام بالا برخوردارند عادتا از حيث سني نيز از دانش آموزان بزرگترند، و از اين تفاوت سني باعث مي شود که از تجربيات ارزنده ي برخوردار باشند و بر اساس تعليمات ديني ما کوچکترها وظيفه دارند که کلان ها را احترام نمايند و ازتجربيات ارزنده آنان استفاده کنند.
بخصوص آناني که ريش سفيد و موسفيد شده اند، اکرام و احترام خاصي دارند که ما بايد اين حق آنان را رعايت نمائيم .
موي سفيد را فلکم رايگان نداد   -     اين رشته را به نقد جواني خريده ام
وقتي انسان متاع ارزشمندي مانند عمر را براي خريدن و بدست آوردن متاع ديگري (علم وتجربه)  از دست داده است، صاحب سرمايه اي کلان و ارزشمندي شده است که بايداز اين سرمايه بهره برداري نمود.
رسول اکرم (ص) مي فرمايد: من عرف فضل کبيرلسنه فوقره آمنه الله من فزع يوم القيامه . اگر کسي برتري برگسال رابشناسد و او را بخاطر بزرگسالي اش احترام کند ، خداوند او را از مصائب روز قيامت و تنگناهاي آن محفوظ مي دارد.و نيزآنحضرت ميفرمايد: جواني که به حرمت پيري، بزرگسالي را احترام کند، قضاي الهي چنين است که اوهنگام پيري مورداحترام قرارخواهد گرفت.
درهر حال ما همگي بخصوص متعلمين عزيز وظيفه داريم معلمين خود را احترام واکرام نمائيم. هم بخاطر معلم بودنش هم بخاطر پدر بودنش هم بخاطر عالم بودنش و هم بخاطر کلان بودنش. اين حقير که اين چند سطر را نوشته است، نسبت به معلمين و اساتيدش احترام و يژه قائل است و برا ي اساتيد محترمي که از دار دنيا رفته اند اجر و پاداش معلمي را از خداوند مسالت دارد.
و براي اساتيد محترمي که در قيد حيات اند طول عمر با برکت آرزو داشته و با افتخار تمام دست يکايک آنان را مي بوسد، زيرا دست او شايسته بوسه زدن است.
ز بوسيدني هاي اين روزگار -  يکي هم بود دست آموزگار  (شهريار)
ارد.
منابع و مآخذ
1-     قران کريم
2-     نهج البلاغه، ترجمه محمد دشتي، ج اول، مؤسسه فرهنگي تحقيقاتي اميرالمؤمنين (ع) ،‌قم 1381
3-       يثربي ع مير سيد محمد، سيري در رساله حقوق امام سجاد (ع) ج 1و 3ع فرهنگ آفتاب ، قم 1384
4-     مشايخي، قدرت الله، شرح رساله حقوق امام سجاد(ع)  ع ج 3، انصاريان، قم، 1385
5-    نهج الفصاحه ج 1، انصاريان، قم 1384
6-    نوري، حسين، مستدرک الوسائل، ج8، و 2، مؤسسه آل البيت، بيروت، 1408هق
7-    دهنوي، حسين، معلم موفق، ج1، مؤسسه فرهنگي، انتشاراتي ظفر، قم،‌ 1382
8-    داودي، محمد، نقش معلم در تربيت ديني، ج1، پژوهشکده حوز ه و دانشگاه، قم ، 1384
9-    نوري، محمد اسماعيل، جايگاه رفيع معلم در اسلام، ج1، نصايح، قم، 1382
10-    فضلي ، رحيم ، معلم و مدرسه، ج1، انتشارات ماشاء ، تهران، 1381