در این بند نخست آزادی بیان به اشکالی گوناگونی آن پذیرفته و سپس آن را مشروط به عدم مغایرت با اصول شرعی نموده است. در ماده 24 همین اعلامیه « تمام حقوق و آزادیهای مذکور در این سند را منوط و مشروط به مطابقت احکام شریعت اسلامی می داند.»  ولی در مورد آزادی بیان تنها به عدم مغایرت با اصول شرعی بسنده نموده است؛ یعنی مطابقت را شرط ندانسته بلکه عدم مغایرت کافی است؛ شاید بتوان تفاوتی میان اصول شرعی و احکام شرعی گذاشت و بگوئیم اصول شرعی چون دایره اش محدودتر است؛ لذا آزادی بیان مشروط به عدم مغایرت دانسته شده؛ اما احکام شریعت چون قلمرو وسیع تری از اصول شرعی دارد  لذا مطابقت شرط است. سپس در نهایت نتیجه می گیریم که آزادی بیان باید نسبت به اصول شرعی مغایرت نداشته باشد و نسبت به احکام شرعی مطابقت داشته باشد. به هر حال همان عدم مغایرت در مورد آزادی بیان کافی خواهد بود. هر چند در ماده 25 دوباره مرجع تفسیر موادهای این اعلامیه را شریعت اسلامی می داند.
در بند ب ماده 22 درباره حق امر به معروف و نهی از منکر آمده است : « هر انسانی حق دارد بر طبق ضوابط شریعت امر به معروف و نهی از منکر نماید.»  در مورد این که امر به معروف و نهی از منکر یکی از فروعات دین مبین اسلام است جای ترید در آن نیست؛ ولی گنجاندن آن در این ماده به صورت مطلق- هر انسانی حق دارد...- هر چند نشانه ی اهمیت آن است؛ اما از طرف دیگر، ممکن است موجب سوء استفاده هایی شود، شاید مانع آزادی بیان شود؛ زیرا: هم افراد و هم دولت ممکن است مطابق با خواسته ها و سلیقه و فهم خود دیگری را امر به معروف و نهی از منکر کند. پس باید ضوابط احکام شریعت بدون ابهام کاملاً بیان شود.
در بند ج این ماده 22 دربارۀ تبلیغات که یک ضرورت حیاتی و یکی از مصادیق بیان با واسطه می باشد اشاره کرده و چنین گفته است: « تبلیغات یک ضرورت حیاتی برای جامعه است، سوء استفاده از آن و حمله به مقدسات و کرامت انبیاء با بکارگیری هر چیزی که منجر به ایجاد اختلال در ارزشها و باورها یا موجب پراکندگی جامعه شود ممنوع است.»  
تدوین کننده گان اعلامیه اسلامی حقوق بشر، متوجه نقش حیاتی و مثبت تبلیغات بوده و آن را یک ضرورت اجتناب ناپذیر دانسته ولی در عین حال غافل از نقش منفی و مخرب آن نیز نبوده اند؛ لذا تبلیغات از یک سو، یکی از بهترین ابزار انعکاس بیان اندیشه است، باید از این وسیله در راه پیشبرد اهداف مثبت دینی، فرهنگی، سیاسی، اجتماعی و اقتصادی بهره برد؛ از سوی دیگر شخصیت طبیعی و حقوقی افراد و جامعه از هر زاویه ای محترم است نباید به وسیله آزادی بیان و تبلیغات خدشه دار شود لذا برای تبلیغات حدودی را معرفی کرده است:
1-    عدم سوء استفاده از تبلیغات
2-    عدم حمله به مقدسات دینی و مذهبی و فرهنگی
3-    عدم حمله به کرامت انبیاء؛ همانند سلمان رشدی ها و .... نباید کرامت انبیاء را  مورد تهاجم قرار داد.
4-    بکارگیری هر چیزی که منجر به اختلال در ارزش ها و باورها شود ممنوع است.
5-    به کارگیری هرچیزی که موجب پراکندگی جامعه شود؛ یعنی اتحاد ملی و انسجام اسلامی را از بین ببرد ممنوع است
و در بند «د» ماده 22 می گوید:
6- نباید موجب برانگیختن احساسات قومی شود
7- نباید موجب برانگیختن احساسات مذهبی شود
8- هرنوع رفتار که منجر به برانگیختن هر نوع حس تبعیض نژادی گردد جایز نیست.
بنابراین در اعلامیه اسلامی حقوق بشر، آزادی بیان را یک ضرورت حیاتی می داند، لکن: اولاً عدم مغایرت آن با اصول شریعت را خواستار است ثانیاً تبلیغات و رفتارهای از نوع دیگر بیان را تنها با رعایت موازین هشتگانه فوق جایز می داند و سوء استفاده از آن را خواه ملت باشد یا دولت ممنوع می داند.
6- آزادی بیان و اعلامیه جهانی حقوق بشر
در ماده 19 اعلامیه بیان کرده است:« هر کس حق آزادی عقیده  و بیان دارد و حق مذبور شامل آن است که از داشتن عقاید خود بیم و اضطرابی نداشته باشد و در کسب اطلاعات و افکار و در اخذ انتشار آن به تمام وسایل ممکن و بدون ملاحظات مرزی، آزاد باشد.»
1-این عبارت «هرکس حق آزادی عقیده و بیان دارد.» شامل هر نوع ابراز و اظهار عقیده و افکار می شود.
2- عبارت« حق مذبور، شامل آن است که از داشتن عقاید خود بیم و اضطرابی نداشته باشد.» تاکید بر این مطلب است که هرنوع عقیده و افکار خواه تغییر عقیده و افکار باشد خواه ابتدایی یا استدامی یا افکار جدیدی باشد مجاز به ابراز است و نباید از آن ترس و واهمه داشته باشد، این ویژگی، هم نقش مثبت دارد هم نقش منفی، به عبارت دیگر از یک نگاه با ماده 22 و 10 اعلامیه اسلامی حقوق بشر تعارض دارند؛ به عبارت دیگر: بدیهی است تا آزادی بیان نباشد انسان نمی تواند باورهای خوبی خود را و افکار و اندیشه های جدید و پسندیده خود را به دیگران انتقال دهد و بدین سان هیچ تعاملی و تحولی در جامعه رخ نخواهد داد و تکامل در سعادت انسان، پیشرفت و توسعه در عرصۀ علوم و اندیشه پدید نخواهد آمد از سوی دیگر بر اساس دین مقدس اسلام اگر کسی مسلمان باشد، و سپس تغییر عقیده دهد- یعنی مرتد شود- اسلام موافق این عمل نیست طبعاً تغییر عقیده تا ابراز نشود کشف نخواهد شد؛ لذا اسلام چون معتقد است که آموزه های دینی شامل تمام نیازهای فردی و اجتماعی و دنیوی و اخروی می‌شود و راه های سعادت و هدایت انسان را به خوبی بیان داشته است؛ پس  مسلمانی که در این مسیر قرار بگیرد حق ندارد تغییر عقیده و مسیر دهد؛ زیرا نباید گذاشت از مسیر سعادت و تکامل منحرف شد. لذا در اعلامیه اسلامی حقوق بشر در ماده 10 چنین گفته است: «اسلام دین فطرت است، و بکارگرفتن هر گونه اکراه نسبت به انسان یا بهره برداری از فقر یا جهل انسان جهت تغییر این دین به دین دیگر یا به الحاد، جایز نمی باشد.»  این در حالی است که بر اساس ماده 18 همین اعلامیه « هر کس حق دارد که از آزادی فکر، وجدان، و مذهب بهره مند شود، این حق متضمن آزادی تغییر مذهب یا عقیده و همچنین متضمن آزادی اظهار عقیده و ایمان است.»
بنابراین؛ این عبارت با هماهنگی آن عبارت « بدون ترس و واهمه ابراز و اظهار عقیده نماید» دقیقاً مغایر ماده 10 اعلامیه اسلامی حقوق بشر، و مخالف اصول شرعی و احکام شریعت می باشد. پس آزادی بیان که اظهار عقیده و متضمن تغییر عقیده از اسلام باشد ممنوع است. البته تذکر این نکته لازم است که بحث ارتداد مربوط به آزادی عقیده می شود که در جای دیگر بحث می شود به همین دلیل به همین تعداد در این جا بسنده می کنیم.
3- در کسب اطلاعات و افکار، همۀ بشر آزاد است. نباید جو اختناق و ترس و واهمه وجود داشته باشد؛ چرا که آزادی بیان می تواند سخن از گفتگوی فرهنگ‌ها و تمدن ها به میان آورد. تبادل، نقل و انتقال اطلاعات موجب تعامل، توسعه، گسترش و پیشرفت علم، فرهنگ و تمدن می شود.
4- اخذ و انتشار  اطلاعات و افکار، موجب ضمانت ماندگاری آن به نسل های بعدی است.
5- تمام موارد مذبور؛ یعنی آزادی بیان به هر وسیله ی ممکن خواه شفاهی باشد. خواه کتبی، توسط نشر باشد یا انتشار یا وسایل دیگر مجاز است .
نکته ی پایانی این است که تمام مواد اعلامیه جهانی بر اساس ماده 29 محدود شده است و بر اساس ماده 30 همین اعلامیه تفسیر آن باید صورت بگیرد.
  7-  ارزیابی و نتیجه گیری:
هر جامعه ویژگیهای فرهنگی، دینی، سیاسی و اجتماعی خاص خودش را دارد که هویّت ویژه را در تاروپود زندگی مردم می بخشد؛ از جمله کشور افغانستان نیز ازچنین ویژگی و هویتی خاص برخودار است.
 بنابراین آزادی بیان بیانگر دیدگاههای مثبت این حالت برای نسلهای بعدی می باشد؛ احیاناً نقد و انتقاد نیز بر اساس آزادی بیان؛ در صورتی پسندیده است که حکایت از یک واقعیت کند و نقش سازندگی را در عرصه های فکری، اعتقادی، فرهنگی، اجتماعی و سیاسی یا اقتصادی ایفاء کند. از این رو باید به چند نکته توجه داشته باشیم:
1ـ7 - فرهنگ عبارت است از مجموعه ی اعتقادات،ارزشها، باورها، رسوم و عاداتی که به عنوان میراث مشخص حاکم بر روابط فردی و اجتماعی باشد؛ بنابراین آزادی بیان باید در راستای تقویت فرهنگ و تمدن یک جامعه بکار گرفته شود تا موجب رشد و تکامل، پیشرفت و توسعه فرهنگی شود نه این که نقش مخرب را در ارزشها، باورها، رسوم و عاداتی مردم داشته باشد. پس نباید نزاکت های بیان و قلم را با توجه به جامعۀی خاص نادیده گرفت.
2ـ7- نظم عمومی تابع افکار و اندیشه های عمومی به لحاظ قانونمندی و نهادینه شدن قانون است؛ هر اندازه در جامعه، روحیه قانونمندی و قانونمداری تقویت شود به همان میزان نظم عمومی نیز حکم فرما خواهد شد، بنابراین آزادی بیان باید در راستای نهادینه کردن قانون در جامعه کمک کند نه این که خود زمینه از هم گسیختگی و فروپاشی یا هرج و مرج و بی قانونی را فراهم سازد.
3-7- اخلاق حسنه؛ هر جامعه بر اساس آموزه های دینی، باورها و ارزشهای فرهنگی خود یک نوع اخلاقی را می پسندد بویژه این که از نظر اسلام اخلاق حسنه و اصول آن لایتغیر و ثابت است. پس آزادی بیان با رعایت اصول و مقرراتی اخلاق حسنه، باید بگونه ای اعمال شود که مغایر و مخالف آن نباشد و موجبات جریحه دار شدن احساسات مردم را فراهم نسازد.
4-7- تبلیغات همان گونه که در راستای باورمندی افراد، خودباوری و اعتماد به نفس نسبت به اعتقادات، فرهنگ و سنت های اجتماعی مؤثر است، به همان میزان در جهت ایجاد تزلزل و ناهنجاری های اجتماعی و تخریب اذهان و افکار و یا تزلزل روحیه فردی نقش منفی را دارد؛ بویژه در عرصۀ سیاست اگر در تبلیغات آداب و نزاکت مخصوص به خودش را رعایت نکند ممکن است شخصیت حقیقی و حقوقی افراد و گروه ها را خدشه دار و حقوق مردم را پایمال کند؛ لذا آزادی بیان باید در راستای تقویت بنیه های وحدت، برادری،شخصیت سازی، و تنویر افکار و اندیشه ها گام بردارد.
5-7- در طول تاریخ بشریت، حکومت های استبدادی یکی از مهمترین موانع سر راه آزادی بیان بوده اند، و مانع ابتکار، خلاقیت، نوآوری، شکوفایی،پیشرفت، توسعه و تکامل می شده است چنان که آدمیان همراه به تقیه و سکوت یا کتمان به سر می بردند لذا حضرت علی(ع) در این باره می فرماید:« با من سخنانی را که برای خوشی(خوش آمد) گردنکشان گفته می‌شود نگوئید... و خشم خود را از من پنهان ننمائید و به مدارا و تملّق با من رفتار ننمائید، گمان مبرید اگر دربارۀ من حقی را بگوئید بر من دشوار است... اگر کسی سخن حقی را که به او گفته شد و یا عدلی را که به او عرضه شد دشوار شمرد، بی گمان عمل به حق و عدل به او دشوارتر است، پس از گفتن حق و مشورت به عدل از من خود داری ننمائید....»
6-7- قانون اساسی افغانستان با شناخت از جامعه اسلامی افغانستان دین و دولت را، دین مقدس اسلام و سایر قوانین و مقررات داخلی و بین المللی را مشروط به عدم مخالفت با دین مقدس اسلام پذیرفته است؛ بر این اساس، حقوق بشر از جمله حق آزادی بیان مورد پذیرش قانون اساسی جمهوری اسلامی افغانستان است؛ اما مشروط به این که مادۀ از موادش مخالف دین مقدس اسلام و اصول قانون اساسی نباشد؛ پس آزادی بیان در حدود اجازة قانون اساسی  و دین مقدس اسلام جایز است.
7-7- اعلامیه اسلامی حقوق بشر هشت مورد را که ملاک محدود کننده آزادی بیان است یادآور شده است این بدان دلیل است که این اعلامیه با رویکرد درون متون دینی نوشته شده است؛ بدیهی است که احکام مخالف اصول شریعت را مجاز نمی داند؛ پس آزادی بیان در حدود مقرره در آن اعلامیه مجاز است و نباید مغایر با اصول شرعی باشد.
8-7- اما اعلامیه جهانی حقوق بشر چون رویکرد برون دینی دارد آزادی بیان را دایره اش بسیار وسیع گرفته است که با ماده 10 و 22 اعلامیه اسلامی حقوق بشر تعارض دارد؛ حتی با ماده سی و چهارم قانون اساسی جمهوری اسلامی افغانستان نیز سازگار نیست؛ اما قانون اساسی چون حاکم بر اعلامیه جهانی حقوق بشر است پس آزادی بیان در چارچوب قانون اساسی پذیرفته است.
جمع بندی نهایی:
بنابراین آزادی بیان باید ویژگیهای فرهنگی، سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و هویت دینی خود را بشناسند و در راستای تقویت نظم عمومی، اخلاق حسنه، خودباوری فرهنگی، ترویج ارزشها، نهادیه کردن قانون، باورمندی دینی، حفظ استقلال وامنیت، با احترام به فرهنگ های سایر ملل، و قوانین و مقررات بین المللی در چارچوب ارزشهای خودی و قانون اساسی جمهوری اسلامی افغانستان بکار گرفته شود.
پی نوشت:

نام

ايميل

سايت يا وبلاگ

نظر

كوچكنمايي | بزرگنمايي

اشتراك بوسيله ايميل (فقط براي اعضاي سايت)

لطفا كد امنيتي را وارد كنيد.

نظردهي